Tranh heo dân gian Đông Hồ (khai bàn phím ngày mùng 4 Tết Đinh Hợi)

Tranh heo dân gian Đông Hồ

Nguyễn Du Chi

Tết về nhớ bánh chưng xanh

Nhớ tràng pháo chuột, nhớ tranh lợn gà

(Thơ Bàng Bá Lân)

Ngày xưa, cứ mỗi lần Tết đến, trong những ngày đón mừng xuân mới, người dân Việt Nam không thể thiếu việc mua tranh về treo trong nhà. Thú chơi tranh là một nhu cầu tinh thần của mọi gia đình Việt Nam. Chẳng những vì tờ tranh với màu sắc đẹp đẽ của nó đã trang trí tô điểm cho nhà cửa thêm phần rực rỡ tươi vui mà nội dung của nó còn mang nhiều ý nghĩa. Bên cạnh những tranh lịch sử, tranh cảnh vật, tranh thờ cúng, có loại tranh chúc tụng nhằm nói lên những ước mơ, những nguyện vọng của con người về một cuộc sống hạnh phúc, thịnh vượng: lúa tốt đầy đồng, lợn béo đầy chuồng, gà đẻ đầy sân.

Chính vì vậy, cùng với gà, con heo từ lâu đã trở thành một đề tài quen thuộc của tranh dân gian Việt Nam. Nó được các nghệ nhân làng Đông Hồ (Thuận Thành – Bắc Ninh) sáng tác với nhiều loại đề tài khác nhau mà có lẽ phổ biến hơn cả là loại đề tài: Lợn ăn lá ráy, lợn độc và lợn đàn.

Ở bức tranh “Lợn ăn lá ráy”, nghệ nhân mô tả một con heo trong tư thế ngang với một thân hình đồ sộ chình ình gần chiếm hết diện tích của tranh. Heo đang đứng, đuôi cong, tai vểnh, bốn chân hơi chụm đang trụ chống, dường như đang cố dồn sức lực vào việc nhổ cho được cây lá ráy, một thức ăn phổ biến của nó. Mồm heo rộng, đang ngậm chặt, bẻ ngang cây lá ráy, toàn thân đồ sộ của nó hơi đổ về phía sau với thế khoẻ mạnh và dứt khoát.

Ở loại tranh “Lợn độc” ta gặp cảm giác khệ nệ nặng nề của một con heo nuôi để lấy thịt, đã được chủ nhân của nó vỗ béo. Từ những khối thịt tròn lẳn, nhiều ngấn mỡ đến dáng đứng khệ nệ, chậm chạp lưng võng, bụng sa sát đất, mắt híp đều gợi lên sự đầy đặn, no đủ và sung mãn.

Đẹp hơn cả là loại tranh “Lợn đàn”. Ở đây nghệ nhân mô tả một con heo mẹ với năm con heo con. Heo mẹ to lớn, bệ vệ cũng được mô tả trong tư thế xoay ngang người tạo nên một mảng lớn vừa như làm phông cho tranh, vừa như có tính chất bao quát để che chắn, bảo vệ cho đàn con. Dáng điệu của heo mẹ bình tĩnh, mắt nhìn thản nhiên, mồm hơi mở trên chậu ăn, mũi hếch có phần hả hê và tự tại. Riêng hai tai vểnh cao nghe ngóng, ý chừng có pha đôi chút cảnh giác với kẻ thù nào đó có thể xông tới bất ngờ hãm hại con mình. Còn đàn con nhỏ được mô tả với nhiều màu sắc, dáng điệu khác nhau, đang chụm đầu đùa nghịch trước một cây lá khoai nhỏ. Đáng chú ý có một chú ở phía sau bên trái ngay gần sát với mẹ, đang giơ hai chân trước chồm cao hẳn lên như đang muốn vòi vĩnh, tinh nghịch làm cho toàn bộ bức tranh thêm phần sinh động.

Có thể trong cuộc sống còn gặp heo gầy, heo nhỏ nhưng hình tượng con heo trong tranh thì luôn đầy đặn, béo tốt như ước mơ bao đời của người nông dân. Vì con heo béo tốt là kể quả lao động bao năm tháng của họ. Con heo là niềm vui, là nơi họ gửi gắm tình cảm: “Lợn đói một bữa bằng người đói nửa năm”. Nghệ nhân đã chọn lựa và sáng tác nó với cả một tình cảm yêu mến gắn bó thiết tha.

Họ dựa vào kinh nghiệm của bản thân mình và kinh nghiệm đã tích luỹ từ bao đời vẫn truyền miệng trong làng xóm để sáng tạo nên một con heo đầy đủ với những đặc điểm lý tưởng. Đó là cái mõm dài với cái miệng rộng đến mang tai, như cái gầu dai mà “miệng gầu dai ngày nhai hai gánh cám” là loại heo hay ăn chóng lớn. Đó là cái lưng võng bụng sa là loại heo phàm ăn chóng mập. Phía trên lưng các con heo ta thấy nghệ nhân thường vẽ một viền đai màu khác hẳn. Theo kinh nghiệm dân gian thì loại heo nào trên lưng có mọc một mảng lông đổ theo chiều khác thì loại heo đó giống tốt, ăn khoẻ đi nhiều và chóng lớn. Đặc biệt trên bất cứ con heo nào dù là ở tranh “lợn độc” hay “lợn ăn lá ráy”, dù là heo mẹ hay là heo con, ta thường thấy có vẽ trên lưng chúng hai hình tròn được tô bằng hai mảng màu xoắn ốc cuộn vào nhau. Đó thường gọi là khoáy âm dương, tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở. Nghệ nhân vẽ chúng để gửi gắm một mơ ước thường tình nhưng khi đã vào nghệ thuật thì cũng đầy vẻ tâm linh huyền ảo và giàu chất biểu tượng.

Chính vì sự hiểu biết cặn kẽ và tình cảm gắn bó đó nên các tranh vẽ về con heo, tuy chỉ vài nét phác hoạ đơn sơ thôi nhưng là những tranh thuộc loại thành công nhất của các nghệ nhân dân gian làng Đông Hồ.

Thành công ở đây trước hết là về mặt bố cục: sắp xếp của các tranh đều giản đơn và minh bạch. Tác giả không đi sâu vào tỉa tót những chi tiết rườm rà mà chỉ chú trọng những nét chính làm nổi bật hình mẫu. Đáng chú ý là thế nắm ngang bao quát toàn bộ của bức tranh. Ở đây nó đã tạo được không khí ấm cúng, chắc nịch, khoẻ khoắn. Nhờ vào thế nằm ngang bao quát này của heo nái mẹ mà bố cục của tranh “Lợn nái” tưởng chừng như với đàn con líu ríu sẽ rắc rối, cũng trở nên ổn định, chỉnh đốn, và đẹp.

Sự giản đơn này phản ánh bản chất bình dị thoải mái của những người sáng tác. Nhưng cũng không vì thế mà bố cục sa vào tình trạng dập khuôn, đơn điệu. Mỗi một hình lợn ở đây đều được thế hiện dưới một hình dáng riêng biệt sinh động và sáng tạo.

Về mặt đường nét và hình khối cũng đáng đ
ược chú ý. Các đường cong và khối tròn được nghệ nhân sử dụng đến mức điêu luyện. Toàn bộ các hình mẫu đều là sự tập hợp hài hoà của những đường nét mềm mại, của những khối tròn đầy đặn, bụ bẩm, gây cho người xem một cảm giác ấm cúng và mãn nguyện.

Nghệ nhân phải có một xúc động chân thành, một tình cảm yêu mến thực sự mới sáng tác được hình mẫu tuyệt vời như vậy. Màu sắc cũng thật là đẹp. Như nhiều tranh dân gian khác của làng Đông Hồ, các tác giả đã sử dụng các mảng màu nguyên chất, không pha trộn nên trông chắc nịch và sôi nổi. Sự sắp đặt giữa các màu xanh, tím than, đỏ, vàng cũng được chú ý, nên hình mẫu rất gắn bó. Nó không đến nỗi quá loè loẹt như các tranh sơn thuỷ trước đây hay bày bán ở quanh bờ Hồ Hoàn Kiếm mà ta thường gặp. Màu sắc tươi vui này lại được in lên trên bản giấy điệp, một đặc sản của dân tộc thì trông lại càng quý giá hơn.

… Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi vui

Màu dân tộc sang bừng trên giấy điệp.

(Thơ Hoàng Cầm)

Ngày nay, ngành chăn nuôi trở thành một ngành sản xuất chính. Chúng ta cần có đàn lợn đông, to, có những chú lợn lai lưng thẳng, cân hang tạ, khác với những chú ỉn lưng võng, bụng sệ ngày trước. Chắc chắn chúng ta sẽ có những bức tranh nghệ thuật mới hơn, hay hơn để ca ngợi cuộc sống mới đó. Tuy nhiên những tranh lợn dân gian cổ vẫn sống mãi với nhân dân ta, vẫn là di sản quý báu trong kho tàng văn hoá mà cha ông chúng ta để lại./.

Mùng 4 Tết Đinh Hợi, những ngày đầu tiên của năm mới con lợn, xin được “khai bàn phím” bằng bài viết của cố PGS. Nguyễn Du Chi về Tranh lợn dân gian Đông Hồ. Bài viết được đăng trên tạp chí Mỹ thuật Nhiếp Ảnh, số Tết – tháng 2/2007, trang 5-6. Tôi có một người mẹ vĩ đại, Bà chính là người đã luôn giữ các mỗi liên hệ, nắm rõ tất cả những tài liệu, bài viết, nghiên cứu… của Bố tôi – và giống như bài viết này, được Bà bỏ công đi tìm và gửi đi đăng lại trong khi chính tôi chưa bao giờ biết có sự tồn tại của nó.

“Sống, làm việc và cống hiến như thế nào để khi chết đi còn gì đó để lại cho cuộc đời”- lời của Bố tôi trước đây. Tết Đinh Hợi 2007, PGS. Nguyễn Du Chi vẫn có một bài viết được đăng trang trọng trong một cuốn tạp chí của ngành Mỹ thuật. Nếu biết tôi tin là ông sẽ mỉm cười.

Chúc các bạn yêu quý cùng gia đình một năm Đinh Hợi hạnh phúc, may mắn và thành công.

About these ads

~ by gamsmell on February 20, 2007.

4 Responses to “Tranh heo dân gian Đông Hồ (khai bàn phím ngày mùng 4 Tết Đinh Hợi)”

  1. póc tem cái nào. Chúc bạn Hương năm mới mạnh khoẻ, hạnh phúc và thành công. Đâu năm khai bút mà làm một entry hoành tráng quá nhỉ :d

  2. Bác bao giờ cũng viết mộc mạc mà đậm đà ý nghĩa :) Gấm thật hạnh phúc vì đã thừa hưởng được những điểm mạnh ấy . Thật đấy, ấy là một người bạn rất tốt >:D< !

    PS: quà gửi cho nhà tớ là gì thế ? ;;)

  3. @ Slam: Cam on Q, chuc ay co 1 nam hoanh trang ca nam duoc di xem film nhe ;)

    @ Dio: To gui thiep chuc tet hai bac thoi, chu ko fai qua dau ;P

  4. Sharing your feeling!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: